Đẻ đất đẻ nước

Mở đầu

Nói một chuyện đời xưa
Trên đổi ta nói với con bướm bạc
Dưới nước, ta nói với con chạng kha (Con chạng kha: con gọng vó, loài côn trùng sống trong nước.)
Trên trời, ta nói với sông Ngân Hà
Trong cửa trong nhà
Người già truyển cho con cháu.

Ngày xưa, ngày ấy
Dưới đất, chưa có đất
Trên trời, chưa có trời
Trên trời chưa có ngôi sao đỏ đỏ
Dưới đất chưa có ngọn cỏ xanh xanh
Đất còn rời rạc
Nước còn bùng nhùng
Ngó lên, trông xuống mịt mùng
Con người ngày đó
Chưa nên chưa có
Thứ gì cũng chưa có chưa nên
Gió ẩm ẩm chưa qua
Rừng cây chưa có lá
Trên đất chưa có con bướm bạc
Mặt nước chưa co con chạng kna
Trong cửa trong nhà
Chưa có ông già truyển đi nối lại.

Đẻ Đất

Muốn ăn cơm phải tìm giống gieo mạ
Muốn ăn cá phải tát suổi, tát ao
Muốn biết vì sao có đất đỏ, đất nâu
Phải bảo nhau ngổi nghe truyện kể
Ngày xưa ngày ấy
Trông trời, trời bao la rộng rãi
Trông đất, đất vắng vẻ trống không
Đồn rằng:
Có một năm mưa dầm mưa dãi
Nước vượt khỏi đổi U
Nước dâng tràn đổi Bái
Năm mươi ngày nước rút
Bảy mươi ngày nước xuôi
Mọc lên một cây xanh xanh
Có chín mươi cành
Cành chọc lên trời lá xanh biết cựa
Thân trên mặt đất, thân cây biết rung
Trong tán trong cành có tiếng đàn bà con gái
Cành chọc trời là con đầu
Tên gọi ông Thu Tha
Cành bung xung là con thứ hai
Tên gọi bà Thu Thiên
Hai ông bà nên đôi nên lứa
Truyển cho:
Con gà có cựa
Dây dưa biết leo
Tre pheo có gai, có ngọn
Con người biết nói

Khi đó dưới đất không còn rời rạc
Dưới nước không còn bùng nhùng
Trời không mông lung
Trông lên ngó xuống đã có nơi, có chốn
Đã có
Lối đi xuống
Đường đi lên
Luồng muốn dậy đã có ngãnh
Cau muốn dạy đã có mo ne
Dây củ mài muốn dây leo vắt vẻo
Dây sắn muốn dây néo buộc
Đã có nơi néo buộc
Con thác muốn dậy đã có con sao
Con sao muốn dậy, đã có trời sáng
Con nhà con người muốn dậy, đã có em có anh
Đạo làm vua không tranh
Đạo làm người không cướp
Vua đã yêu, chúa đã chuộng
Đã có người vụng người tài
Đã có người trai người gái
Đổi có bãi đã có thú to
Rừng thưa đã có chim nhỏ
Dưới nước
Đã đẻ con cá, con tôm
Đẩu hôm đã sinh con rùa
Tối ngày đã sinh con rái (rái cá, phổ biến ngày xưa, hiện nằm trong sách đỏ)
Dưới đất,
Cái gì cũng có
Gió ầm ẩm đã nghe
Mưa le re đã thấy
Thứ nào muốn dậy đều nên thân nên hình
Đất đã có
Đất rộng thênh thang
Chuyện chưa kể nên một gang
Chuyện chưa kể sang một lẽ
Người già người trẻ
Lại nghe chuyện đến chuyện đi
Lại nghe chuyện xưa chuyện cũ
Người ở sướng, ăn ngon
Cũng có đứa khôn, thằng dại
Người khôn nghe kể lại
Thằng dại nghe vội nghe vàng
Phải chờ nghe thêm
Chuyện đẻ nước

Đẻ nước

Con gà gáy trên đèo xao xác
Con ác kêu trên núi oang oang
Mặt trời lên, sáng rừng sáng bãi
Sáng cả chín đất, mười phương
Làm mùa không ra cơm
Lưới chài không ra cá
Nóng quá
Đất xác xơ
Đất cằn cỗi hanh khô
Dây sắn úa hết lá
Cây cau úa hết tẩu
Rừng vàu không mọc măng
Con chim mò xuống đất
Con thú mò xuống nước
Chó thè lưỡi
Rái cá chạy lên đổi
Hạn chín tháng trời
Nắng mười hai năm xác đất
Cạn suối, vỡ mai ba ba
Khô đổi, gẫy sừng hươu,
Nắng nhiều, cây hết lá
Nắng cả đất hết cỏ
Trâu ăn đất cóng
Người uống nước sương
Gà rừng kiếm nước ở mắt lóng bương (Bương: Là một loài cây họ tre nhưng có thân rất lớn, vách dày, lóng dài có khi dài tới 60-90cm)
Ông Pồng Pêu (thần nước)
Ngồi đan lưới đan chài ở cửa sổ
Trông ra ngoài ngõ
Trông lên trên trời
Ông Pồng Pêu ao ước
Ước ơi là ước
Ước sao được một trận mưa
Mưa dầm dề chín đêm mười bữa sáng
Mưa rào rào chín buổi sáng mười đêm
Mưa ở giữa đồng
Mưa vòng ra bờ suối
Mưa xói núi
Mưa mòn gò
Mưa từ chân trời này
Mưa sang chân trời nọ
Mưa mưa, gió gió
Mưa ngập ruộng sâu ruộng cạn
Mừa tràn bờ suối, bờ cao

Đồn rằng khi đó
Trời kéo mây ùn ùn
Trời đùn mây kìn kìn
Gió ẩm ầm bốn bên
Mây ùn lên từng đống
Mây kéo chồng từng mảng
Mây mưa, mây gió
Mây đen, mây vàng
Nghe cơn gió vù vù
Nghe ù ù cơn mưa
Tiếng thần sấm thét xuống
Nữ thẩn sét xuống gào
Đầu đêm mưa to bằng hột cà
Sáng ra mưa to bằng quả bưởi
Mưa dù mưa dịn
Mưa chín đêm
Mưa liển chín ngày
Mưa bẻ cành, gẫy lá
Mưa rước nàng Ngâu về trời (Theo dân gian, Ngưu Lang và Chức Nữ bị Ngọc Hoàng chia cắt, mỗi người ở một đầu sông Ngân Hà, mỗi năm chỉ được gặp nhau duy nhất một lần vào ngày 7 tháng 7 âm lịch (tháng Ngâu). Mưa Ngâu: Những trận mưa rả rích vào tháng 7 âm lịch được coi là nước mắt của đôi vợ chồng khi gặp nhau rồi lại phải chia ly.)
Mưa đưa chàng Ngâu qua sông Ngân
Mưa rửa sừng đàn nai
Mưa sạch lông chim phượng
Hôm đầu mưa ngập bụi
Hôm sau mưa ngập cây

Bốn tháng nước rút
Bốn tháng nước xuôi
Nước chín đổi đổ về một biển
Nước mười đồi đổ về một sông
Nước làm khó làm dễ
Xới đất đen lên bằng miệng ang (Ang thường là một loại chậu hoặc bình làm bằng gốm, đất nung hoặc gỗ, có miệng rộng, đáy nhỏ hơn miệng một chút, thân hơi sâu. Tương đương khoảng 5kg)
Xới đất vàng lên bằng miệng thúng (2 ang = 1 thúng, 2 thúng = 1 gánh, 10 thúng = 1 hộc)
Trôi đàn cua đá
Trôi đàn cá trong hang
Trôi đàn ba ba đi thăm suối
Trôi đàn cá chuối đi thăm vực
Trôi đàn nòng nọc đi thăm đầm
Trôi đàn cá cơm đi ra bế rộng
Nước rút, nước xuôi
Nước dậy, nước đi
Có đất, đất đang xơ xác
Có nước, nước còn đục ngầu
Người khôn nghe kể lại
Người dại nghe vội nghe vàng
Phải chờ nghe thêm - Đẻ Cây Si

Đẻ cây Si

Đất chẳng ngấm nước, đất đã tơi
Đất đổi ngấm nước, đất đã bở
Cây Si mọc lên rờ rỡ
Cây Si lớn lên nhanh nhanh
Đầu hôm, Si bằng thân chày
Sáng ngày, Si bằng cây lim
Cây Si mọc bốn cảnh chìm
Cây Si mọc ba mươi cành nổi
Có một cành chót vót
Có một lá chon von
Vút thẳng, vút lên
Cha con Trời thấy lạ
Đang ngồi trên cửa sổ
Uống rượu khể khà
Trông xuống gầm nhà
Thấy Si mọc lên lồ lộ
Thấy Si mọc lên xum xuê
Che kín một bên đất
Che kín một bên trời
Trần gian phơi lúa không khô
Phơi rau không ráo
Gai mắt, Trời muốn phá
Gai mắt, Sét muốn phang
Nhưng sợ hư ruộng mạ
Hỏng ruộng khoai
Trần gian chết đói
Bố con Trời cạp thép vào miệng sâu Gang
Cạp vàng vào miệng sâu Hốc
Sai sâu Hốc xuống ăn hết da
Sai sâu Gang đục hết lõi
Từ đó
Sâu Hốc xuống ăn da
Sâu Gang xuống ăn ruột
Cắn gốc móc lòng cây Si
Cây Si héo rũ
Cây Si úa vàng
Rễ Si đã mục
Gốc Si đã đổ
Cành Si đã lấp đẩy thung lũng
Đầu Si gẫy vật lên đổi Chu (Đồi Chu: nay thuộc xã Cẩm Châu và Cẩm Tân, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa.)
Chuyện đó đã rồi
Hồi đó đã xong
Lại nghe chuyện cây Si long gốc
Lại nghe chuyện cây Si mục cành
Đẻ ra mường, ra nước